اين است كه مقصود از قناعت چيست ؟ اصلًا قناعت يعنى چه ؟ قناعت نقطهء مقابل طمع است : عَزَّ مَنْ قَنَعَ وَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ « 1 » . قانع باش به آنچه كه خوددارى و دست طمع و ذلت پيش ديگرى دراز مكن . اين كار ديروز خوب بود ، امروز هم خوب است . اينها خيال مىكنند در قديم كه مىگفتند قناعت ، يعنى به كم بساز ، كمى از مال حلال را بگير و مابقى را به دريا بريز . نه ، قناعت نقطهء مقابل طمع است . مىگويد به مال خودت بساز و به مال ديگرى چشم نداشته باش . وجدان انسانيت در تمام زمانها اين‌طور حكم مىكرده است كه شخص ، خودش را خوار و ذليل نكند . يا اينكه مىگويد ترك دنيا در گذشته خوب بود و حالا بد است . در پاسخ بايد گفت آن ترك دنيايى كه بد است ديروز هم بد بود و آن ترك دنيايى كه خوب بود امروز هم خوب است . اگر مقصود از ترك دنيا تنبلى كردن ، غارنشينى و از همهء مردم بريدن باشد ، در گذشته بد بود ، امروز هم بد است . قرآن مىفرمايد : وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها « 2 » رهبانيت ، بدعت بود ؛ رهبانيت را ما به مردم تعليم نداديم ، در زمان عيسى هم نبود ، از پيش خود درآوردند . و اگر مقصود از ترك دنيا ترك دنياپرستى باشد ، الآن هم خوب است . تمام چيزهايى كه مىگويند قضاوت مردم در مورد آنها در زمانهاى مختلف فرق مىكند ، مربوط به خوب و بدهاى واقعى نيست ، مربوط به وسايل خوب و بد است . قضاوت مردم دربارهء وسايل خوب و بد عوض مىشود ولى دربارهء خوب و بد عوض نمىشود . يكى ديگر از مثالهايى كه اينها ذكر مىكنند مربوط به تعدد زوجات است . مىگويند تعدد زوجات در قديم خوب بود و حالا بد است . در جواب بايد گفت اگر هدف از تعدد زوجات هوسرانى باشد ، در قديم خوب نبود حالا هم بد است . اما اگر تعدد زوجات در واقع چاره جويى باشد ، در گذشته خوب بود و حالا هم خوب است . با آن شرايطى كه دارد ، هميشه خوب است . اگر آن شرايط نباشد ، آن وقت بد بود حالا هم بد است . اين مطلبى بود كه مىخواستم به عنوان تتمهء بحث نسبيت اخلاق گفته باشم .

--> ( 1 ) غرر الحكم ، ج 2 / ص 528 ( 2 ) حديد / 27